De Spe...Textos.....Artículos.....INDEX
IIa-IIae. Quaestio 19. De dono timoris. Cuestión 19. El don de temor
| SUMMA THEOLOGICAE ANGELICI DOCTORIS SANCTI THOMAE AQUINATIS
Secunda Secundae Quaestiones 17-22 Q.19. De dono timoris Sancti Thomae de Aquino Summa Theologiae
Quaestio 19 IIa-IIae q.19. De dono timoris Prooemium IIa-IIae q. 19 pr. [39537] IIª-IIae q. 19 pr. Deinde considerandum est de dono timoris. Et circa hoc quaeruntur duodecim. Primo, utrum Deus debeat timeri. Secundo, de divisione timoris in timorem filialem, initialem, servilem et mundanum. Tertio, utrum timor mundanus semper sit malus. Quarto, utrum timor servilis sit bonus. Quinto, utrum sit idem in substantia cum filiali. Sexto, utrum adveniente caritate excludatur timor servilis. Septimo, utrum timor sit initium sapientiae. Octavo, utrum timor initialis sit idem in substantia cum timore filiali. Nono, utrum timor sit donum Spiritus Sancti. Decimo, utrum crescat crescente caritate. Undecimo, utrum maneat in patria. Duodecimo, quid respondeat ei in beatitudinibus et fructibus. |
Santo Tomás de
Aquino, Suma Teológica,
2ª parte de la 2ª
parte, qq 17-22 TRATADO DE LA ESPERANZA CUESTIÓN
19. El don de temor A continuación hay que considerar el don de temor. Y acerca de esto investigamos doce cosas (en doce artículos):Primero: si se debe temer a Dios. Segundo: si es adecuada la división del temor en temor filial, initial, servil y mundano.Tercero: si el temor mundano siempre es malo.Cuarto: si el temor servil es bueno.Quinto, si es lo mismo sustancialmente que el filial. Sexto, si la caridad excluye el temor servil. Séptimo, si el temor es el comienzo de la sabiduría. Octavo, si el temor inicial es lo mismo sustancialmente que el filial. Noveno, si el temor es un don del Espíritu Santo. Décimo, si crece al crecer la caridad. Undécimo, si permanece en la patria. Duodécimo, ¿qué le corresponde de bienaventuranzas y frutos? |
|
Articulus 1 Utrum Deus timeri possit [39538] IIª-IIae q. 19 a. 1 arg. 1 Ad primum sic proceditur. Videtur quod Deus timeri non possit. Obiectum enim timoris est malum futurum, ut supra habitum est. Sed Deus est expers omnis mali, cum sit ipsa bonitas. Ergo Deus timeri non potest. [39539] IIª-IIae q. 19 a. 1 arg. 2 Praeterea, timor spei opponitur. Sed spem habemus de Deo. Ergo non possumus etiam simul eum timere. [39540] IIª-IIae q. 19 a. 1 arg. 3 Praeterea, sicut philosophus dicit, in II Rhet., illa timemus ex quibus nobis mala proveniunt. Sed mala non proveniunt nobis a Deo, sed ex nobis ipsis, secundum illud Osee XIII, perditio tua, Israel, ex me auxilium tuum. Ergo Deus timeri non debet. [39541] IIª-IIae q. 19 a. 1 s. c. Sed contra est quod dicitur Ierem. X, quis non timebit te, o rex gentium? Et Malach. I, si ego dominus, ubi timor meus? [39542] IIª-IIae q. 19 a. 1 co. Respondeo dicendum quod sicut spes habet duplex obiectum, quorum unum est ipsum bonum futurum cuius adeptionem quis expectat, aliud autem est auxilium alicuius per quem expectat se adipisci quod sperat; ita etiam et timor duplex obiectum habere potest, quorum unum est ipsum malum quod homo refugit, aliud autem est illud a quo malum provenire potest. Primo igitur modo Deus, qui est ipsa bonitas, obiectum timoris esse non potest. Sed secundo modo potest esse obiectum timoris, inquantum scilicet ab ipso, vel per comparationem ad ipsum, nobis potest aliquod malum imminere. Ab ipso quidem potest nobis imminere malum poenae, quod non est simpliciter malum, sed secundum quid, bonum autem simpliciter. Cum enim bonum dicatur in ordine ad finem, malum autem importat huius ordinis privationem; illud est malum simpliciter quod excludit ordinem a fine ultimo, quod est malum culpae. Malum autem poenae est quidem malum, inquantum privat aliquod particulare bonum, est tamen bonum simpliciter, inquantum dependet ab ordine finis ultimi. Per comparationem autem ad Deum potest nobis malum culpae provenire, si ab eo separemur. Et per hunc modum Deus potest et debet timeri. [39543] IIª-IIae q. 19 a. 1 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod ratio illa procedit secundum quod malum est timoris obiectum. [39544] IIª-IIae q. 19 a. 1 ad 2 Ad secundum dicendum quod in Deo est considerare et iustitiam, secundum quam peccantes punit; et misericordiam, secundum quam nos liberat. Secundum igitur considerationem iustitiae ipsius, insurgit in nobis timor, secundum autem considerationem misericordiae, consurgit in nobis spes. Et ita secundum diversas rationes Deus est obiectum spei et timoris. [39545] IIª-IIae q. 19 a. 1 ad 3 Ad tertium dicendum quod malum culpae non est a Deo sicut ab auctore, sed est a nobis ipsis, inquantum a Deo recedimus. Malum autem poenae est quidem a Deo auctore inquantum habet rationem boni, prout scilicet est iustum, sed quod iuste nobis poena infligatur, hoc primordialiter ex merito nostri peccati contingit. Secundum quem modum dicitur Sap. I, quod Deus mortem non fecit, sed impii manibus et verbis accersierunt illam.
[39546] IIª-IIae q. 19 a. 2 arg. 1 Ad secundum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter dividatur timor in filialem, initialem, servilem et mundanum. Damascenus enim, in II Lib., ponit sex species timoris, scilicet segnitiem, erubescentiam, et alia de quibus supra dictum est, quae in hac divisione non tanguntur. Ergo videtur quod haec divisio timoris sit inconveniens. [39547] IIª-IIae q. 19 a. 2 arg. 2 Praeterea, quilibet horum timorum vel est bonus vel malus. Sed est aliquis timor, scilicet naturalis, qui neque bonus est moraliter, cum sit in Daemonibus, secundum illud Iac. II, Daemones credunt et contremiscunt; neque etiam est malus, cum sit in Christo, secundum illud Marc. XIV coepit Iesus pavere et taedere. Ergo timor insufficienter dividitur secundum praedicta. [39548] IIª-IIae q. 19 a. 2 arg. 3 Praeterea, alia est habitudo filii ad patrem, et uxoris ad virum, et servi ad dominum. Sed timor filialis, qui est filii in comparatione ad patrem, distinguitur a timore servili, qui est servi per comparationem ad dominum. Ergo etiam timor castus, qui videtur esse uxoris per comparationem ad virum, debet distingui ab omnibus istis timoribus. [39549] IIª-IIae q. 19 a. 2 arg. 4 Praeterea, sicut timor servilis timet poenam, ita timor initialis et mundanus. Non ergo debuerunt ad invicem distingui isti timores. [39550] IIª-IIae q. 19 a. 2 arg. 5 Praeterea, sicut concupiscentia est boni, ita etiam timor est mali. Sed alia est concupiscentia oculorum, qua quis concupiscit bona mundi; alia est concupiscentia carnis, qua quis concupiscit delectationem propriam. Ergo etiam alius est timor mundanus, quo quis timet amittere bona exteriora; et alius est timor humanus, quo quis timet propriae personae detrimentum. [39551] IIª-IIae q. 19 a. 2 s. c. Sed contra est auctoritas Magistri, XXXIV dist. III Lib. Sent. [39552] IIª-IIae q. 19 a. 2 co. Respondeo dicendum quod de timore nunc agimus secundum quod per ipsum aliquo modo ad Deum convertimur vel ab eo avertimur. Cum enim obiectum timoris sit malum, quandoque homo propter mala quae timet a Deo recedit, et iste dicitur timor humanus vel mundanus. Quandoque autem homo per mala quae timet ad Deum convertitur et ei inhaeret. Quod quidem malum est duplex, scilicet malum poenae, et malum culpae. Si igitur aliquis convertatur ad Deum et ei inhaereat propter timorem poenae, erit timor servilis. Si autem propter timorem culpae, erit timor filialis, nam filiorum est timere offensam patris. Si autem propter utrumque, est timor initialis, qui est medius inter utrumque timorem. Utrum autem malum culpae possit timeri, supra habitum est, cum de passione timoris ageretur. [39553] IIª-IIae q. 19 a. 2 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod Damascenus dividit timorem secundum quod est passio animae. Haec autem divisio timoris attenditur in ordine ad Deum, ut dictum est. [39554] IIª-IIae q. 19 a. 2 ad 2 Ad secundum dicendum quod bonum morale praecipue consistit in conversione ad Deum, malum autem morale in aversione a Deo. Et ideo omnes praedicti timores vel important bonum morale vel malum. Sed timor naturalis praesupponitur bono et malo morali. Et ideo non connumeratur inter istos timores. [39555] IIª-IIae q. 19 a. 2 ad 3 Ad tertium dicendum quod habitudo servi ad dominum est per potestatem domini servum sibi subiicientis, sed habitudo filii ad patrem, vel uxoris ad virum, est e converso per affectum filii se subdentis patri vel uxoris se coniungentis viro unione amoris. Unde timor filialis et castus ad idem pertinent, quia per caritatis amorem Deus pater noster efficitur, secundum illud Rom. VIII, accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, abba, pater; et secundum eandem caritatem dicitur etiam sponsus noster, secundum illud II ad Cor. XI, despondi vos uni viro, virginem castam exhibere Christo. Timor autem servilis ad aliud pertinet, quia caritatem in sua ratione non includit. [39556] IIª-IIae q. 19 a. 2 ad 4 Ad quartum dicendum quod praedicti tres timores respiciunt poenam sed diversimode. Nam timor mundanus sive humanus respicit poenam a Deo avertentem, quam quandoque inimici Dei infligunt vel comminantur. Sed timor servilis et initialis respiciunt poenam per quam homines attrahuntur ad Deum, divinitus inflictam vel comminatam. Quam quidem poenam principaliter timor servilis respicit, timor autem initialis secundario. [39557] IIª-IIae q. 19 a. 2 ad 5 Ad quintum dicendum quod eadem ratione homo a Deo avertitur propter timorem amittendi bona mundana, et propter timorem amittendi incolumitatem proprii corporis, quia bona exteriora ad corpus pertinent. Et ideo uterque timor hic pro eodem computatur, quamvis mala quae timentur sint diversa, sicut et bona quae concupiscuntur. Ex qua quidem diversitate provenit diversitas peccatorum secundum speciem, quibus tamen omnibus commune est a Deo abducere.
[39558] IIª-IIae q. 19 a. 3 arg. 1 Ad tertium sic proceditur. Videtur quod timor mundanus non semper sit malus. Ad timorem enim humanum pertinere videtur quod homines reveremur. Sed quidam vituperantur de hoc quod homines non reverentur, ut patet Luc. XVIII de illo iudice iniquo, qui nec Deum timebat nec homines reverebatur. Ergo videtur quod timor mundanus non semper sit malus. [39559] IIª-IIae q. 19 a. 3 arg. 2 Praeterea, ad timorem mundanum videntur pertinere poenae quae per potestates saeculares infliguntur. Sed per huiusmodi poenas provocamur ad bene agendum, secundum illud Rom. XIII, vis non timere potestatem? Bonum fac, et habebis laudem ex illa. Ergo timor mundanus non semper est malus. [39560] IIª-IIae q. 19 a. 3 arg. 3 Praeterea, illud quod inest nobis naturaliter non videtur esse malum, eo quod naturalia sunt nobis a Deo. Sed naturale est homini ut timeat proprii corporis detrimentum et amissionem bonorum temporalium, quibus praesens vita sustentatur. Ergo videtur quod timor mundanus non semper sit malus. [39561] IIª-IIae q. 19 a. 3 s. c. Sed contra est quod dominus dicit, Matth. X, nolite timere eos qui corpus occidunt, ubi timor mundanus prohibetur. Nihil autem divinitus prohibetur nisi malum. Ergo timor mundanus est malus. [39562] IIª-IIae q. 19 a. 3 co. Respondeo dicendum quod, sicut ex supradictis patet, actus morales et habitus ex obiectis et nomen et speciem habent. Proprium autem obiectum appetitivi motus est bonum finale. Et ideo a proprio fine omnis motus appetitivus et specificatur et nominatur. Si quis enim cupiditatem nominaret amorem laboris, quia propter cupiditatem homines laborant, non recte nominaret, non enim cupidi laborem quaerunt sicut finem, sed sicut id quod est ad finem, sicut finem autem quaerunt divitias, unde cupiditas recte nominatur desiderium vel amor divitiarum, quod est malum. Et per hunc modum amor mundanus proprie dicitur quo aliquis mundo innititur tanquam fini. Et sic amor mundanus semper est malus. Timor autem ex amore nascitur, illud enim homo timet amittere quod amat; ut patet per Augustinum, in libro octogintatrium quaest. Et ideo timor mundanus est qui procedit ab amore mundano tanquam a mala radice. Et propter hoc et ipse timor mundanus semper est malus. [39563] IIª-IIae q. 19 a. 3 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod aliquis potest revereri homines dupliciter. Uno modo, inquantum est in eis aliquod divinum, puta bonum gratiae aut virtutis, vel saltem naturalis Dei imaginis, et hoc modo vituperantur qui homines non reverentur. Alio modo potest aliquis homines revereri inquantum Deo contrariantur. Et sic laudantur qui homines non reverentur, secundum illud Eccli. XLVIII, de Elia vel Elisaeo, in diebus suis non pertimuit principem. [39564] IIª-IIae q. 19 a. 3 ad 2 Ad secundum dicendum quod potestates saeculares, quando inferunt poenas ad retrahendum a peccato, in hoc sunt Dei ministri, secundum illud Rom. XIII, minister enim Dei est, vindex in iram ei qui male agit. Et secundum hoc timere potestatem saecularem non pertinet ad timorem mundanum, sed ad timorem servilem vel initialem. [39565] IIª-IIae q. 19 a. 3 ad 3 Ad tertium dicendum quod naturale est quod homo refugiat proprii corporis detrimentum, vel etiam damna temporalium rerum, sed quod homo propter ista recedat a iustitia, est contra rationem naturalem. Unde etiam philosophus dicit, in III Ethic., quod quaedam sunt, scilicet peccatorum opera, ad quae nullo timore aliquis debet cogi, quia peius est huiusmodi peccata committere quam poenas quascumque pati.
[39566] IIª-IIae q. 19 a. 4 arg. 1 Ad quartum sic proceditur. Videtur quod timor servilis non sit bonus. Quia cuius usus est malus, ipsum quoque malum est. Sed usus timoris servilis est malus, quia sicut Glossa dicit Rom. VIII, qui timore aliquid facit, etsi bonum sit quod facit, non tamen bene facit. Ergo timor servilis non est bonus. [39567] IIª-IIae q. 19 a. 4 arg. 2 Praeterea, illud quod ex radice peccati oritur non est bonum. Sed timor servilis oritur ex radice peccati, quia super illud Iob III, quare non in vulva mortuus sum? Dicit Gregorius, cum ex peccato praesens poena metuitur, et amissa Dei facies non amatur, timor ex tumore est, non ex humilitate. Ergo timor servilis est malus. [39568] IIª-IIae q. 19 a. 4 arg. 3 Praeterea, sicuti amori caritatis opponitur amor mercenarius, ita timori casto videtur opponi timor servilis. Sed amor mercenarius semper est malus. Ergo et timor servilis. [39569] IIª-IIae q. 19 a. 4 s. c. Sed contra, nullum malum est a spiritu sancto. Sed timor servilis est ex spiritu sancto, quia super illud Rom. VIII, non accepistis spiritum servitutis etc., dicit Glossa, unus spiritus est qui facit duos timores, scilicet servilem et castum. Ergo timor servilis non est malus. [39570] IIª-IIae q. 19 a. 4 co. Respondeo dicendum quod timor servilis ex parte servilitatis habet quod sit malus. Servitus enim libertati opponitur. Unde, cum liber sit qui causa sui est, ut dicitur in principio Metaphys. servus est qui non causa sui operatur, sed quasi ab extrinseco motus. Quicumque autem ex amore aliquid facit, quasi ex seipso operatur, quia ex propria inclinatione movetur ad operandum. Et ideo contra rationem servilitatis est quod aliquis ex amore operetur. Sic ergo timor servilis, inquantum servilis est, caritati contrariatur. Si ergo servilitas esset de ratione timoris, oporteret quod timor servilis simpliciter esset malus, sicut adulterium simpliciter est malum, quia id ex quo contrariatur caritati pertinet ad adulterii speciem. Sed praedicta servilitas non pertinet ad speciem timoris servilis, sicut nec informitas ad speciem fidei informis. Species enim moralis habitus vel actus ex obiecto accipitur. Obiectum autem timoris servilis est poena; cui accidit quod bonum cui contrariatur poena ametur tanquam finis ultimus, et per consequens poena timeatur tanquam principale malum, quod contingit in non habente caritatem; vel quod ordinetur in Deum sicut in finem, et per consequens poena non timeatur tanquam principale malum, quod contingit in habente caritatem. Non enim tollitur species habitus per hoc quod eius obiectum vel finis ordinatur ad ulteriorem finem. Et ideo timor servilis secundum suam substantiam bonus est, sed servilitas eius mala est. [39571] IIª-IIae q. 19 a. 4 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod verbum illud Augustini intelligendum est de eo qui facit aliquid timore servili inquantum est servilis, ut scilicet non amet iustitiam, sed solum timeat poenam. [39572] IIª-IIae q. 19 a. 4 ad 2 Ad secundum dicendum quod timor servilis secundum suam substantiam non oritur ex tumore. Sed eius servilitas ex tumore nascitur, inquantum scilicet homo affectum suum non vult subiicere iugo iustitiae per amorem. [39573] IIª-IIae q. 19 a. 4 ad 3 Ad tertium dicendum quod amor mercenarius dicitur qui Deum diligit propter bona temporalia. Quod secundum se caritati contrariatur. Et ideo amor mercenarius semper est malus. Sed timor servilis secundum suam substantiam non importat nisi timorem poenae, sive timeatur ut principale malum, sive non timeatur ut malum principale.
[39574] IIª-IIae q. 19 a. 5 arg. 1 Ad quintum sic proceditur. Videtur quod timor servilis sit idem in substantia cum timore filiali. Ita enim videtur se habere timor filialis ad servilem sicut fides formata ad informem, quorum unum est cum peccato mortali, aliud vero non. Sed eadem secundum substantiam est fides formata et informis. Ergo etiam idem est secundum substantiam timor servilis et filialis. [39575] IIª-IIae q. 19 a. 5 arg. 2 Praeterea, habitus diversificantur secundum obiecta. Sed idem est obiectum timoris servilis et filialis, quia utroque timore timetur Deus. Ergo idem est secundum substantiam timor servilis et timor filialis. [39576] IIª-IIae q. 19 a. 5 arg. 3 Praeterea, sicut homo sperat frui Deo et etiam ab eo beneficia obtinere, ita etiam timet separari a Deo et poenas ab eo pati. Sed eadem est spes qua speramus frui Deo et qua speramus alia beneficia obtinere ab eo, ut dictum est. Ergo etiam idem est timor filialis, quo timemus separationem a Deo, et timor servilis, quo timemus ab eo puniri. [39577] IIª-IIae q. 19 a. 5 s. c. Sed contra est quod Augustinus, super Prim. Canonic. Ioan., dicit esse duos timores, unum servilem, et alium filialem vel castum. [39578] IIª-IIae q. 19 a. 5 co. Respondeo dicendum quod proprie obiectum timoris est malum. Et quia actus et habitus distinguuntur secundum obiecta, ut ex dictis patet, necesse est quod secundum diversitatem malorum etiam timores specie differant. Differunt autem specie malum poenae, quod refugit timor servilis, et malum culpae, quod refugit timor filialis, ut ex supradictis patet. Unde manifestum est quod timor servilis et filialis non sunt idem secundum substantiam, sed differunt specie. [39579] IIª-IIae q. 19 a. 5 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod fides formata et informis non differunt secundum obiectum, utraque enim fides et credit Deo et credit Deum, sed differunt solum per aliquod extrinsecum, scilicet secundum praesentiam et absentiam caritatis. Et ideo non differunt secundum substantiam. Sed timor servilis et filialis differunt secundum obiecta. Et ideo non est similis ratio. [39580] IIª-IIae q. 19 a. 5 ad 2 Ad secundum dicendum quod timor servilis et timor filialis non habent eandem habitudinem ad Deum, nam timor servilis respicit Deum sicut principium inflictivum poenarum; timor autem filialis respicit Deum non sicut principium activum culpae, sed potius sicut terminum a quo refugit separari per culpam. Et ideo ex hoc obiecto quod est Deus non consequuntur identitatem speciei. Quia etiam motus naturales secundum habitudinem ad aliquem terminum specie diversificantur, non enim est idem motus specie qui est ab albedine et qui est ad albedinem. [39581] IIª-IIae q. 19 a. 5 ad 3 Ad tertium dicendum quod spes respicit Deum sicut principium tam respectu fruitionis divinae quam respectu cuiuscumque alterius beneficii. Non sic autem est de timore. Et ideo non est similis ratio.
[39582] IIª-IIae q. 19 a. 6 arg. 1 Ad sextum sic proceditur. Videtur quod timor servilis non remaneat cum caritate. Dicit enim Augustinus, super Prim. Canonic. Ioan., quod cum coeperit caritas habitare, pellitur timor, qui ei praeparavit locum. [39583] IIª-IIae q. 19 a. 6 arg. 2 Praeterea, caritas Dei diffunditur in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis, ut dicitur Rom. V. Sed ubi spiritus domini, ibi libertas, ut habetur II ad Cor. III. Cum ergo libertas excludat servitutem, videtur quod timor servilis expellatur caritate adveniente. [39584] IIª-IIae q. 19 a. 6 arg. 3 Praeterea, timor servilis ex amore sui causatur, inquantum poena diminuit proprium bonum. Sed amor Dei expellit amorem sui, facit enim contemnere seipsum, ut patet ex auctoritate Augustini, XIV de Civ. Dei, quod amor Dei usque ad contemptum sui facit civitatem Dei. Ergo videtur quod veniente caritate timor servilis tollatur. [39585] IIª-IIae q. 19 a. 6 s. c. Sed contra est quod timor servilis est donum spiritus sancti, ut supra dictum est. Sed dona spiritus sancti non tolluntur adveniente caritate, per quam spiritus sanctus in nobis habitat. Ergo veniente caritate non tollitur timor servilis. [39586] IIª-IIae q. 19 a. 6 co. Respondeo dicendum quod timor servilis ex amore sui causatur, quia est timor poenae, quae est detrimentum proprii boni. Unde hoc modo timor poenae potest stare cum caritate sicut et amor sui, eiusdem enim rationis est quod homo cupiat bonum suum et quod timeat eo privari. Amor autem sui tripliciter se potest habere ad caritatem. Uno enim modo contrariatur caritati, secundum scilicet quod aliquis in amore proprii boni finem constituit. Alio vero modo in caritate includitur, secundum quod homo se propter Deum et in Deo diligit. Tertio modo a caritate quidem distinguitur, sed caritati non contrariatur, puta cum aliquis diligit quidem seipsum secundum rationem proprii boni, ita tamen quod in hoc proprio bono non constituat finem, sicut etiam et ad proximum potest esse aliqua alia specialis dilectio praeter dilectionem caritatis, quae fundatur in Deo, dum proximus diligitur vel ratione consanguinitatis vel alicuius alterius conditionis humanae, quae tamen referibilis sit ad caritatem. Sic igitur et timor poenae includitur uno modo in caritate, nam separari a Deo est quaedam poena, quam caritas maxime refugit. Unde hoc pertinet ad timorem castum. Alio autem modo contrariatur caritati, secundum quod aliquis refugit poenam contrariam bono suo naturali sicut principale malum contrarium bono quod diligitur ut finis. Et sic timor poenae non est cum caritate. Alio modo timor poenae distinguitur quidem secundum substantiam a timore casto, quia scilicet homo timet malum poenale non ratione separationis a Deo, sed inquantum est nocivum proprii boni, nec tamen in illo bono constituitur eius finis, unde nec illud malum formidatur tanquam principale malum. Et talis timor poenae potest esse cum caritate. Sed iste timor poenae non dicitur esse servilis nisi quando poena formidatur sicut principale malum, ut ex dictis patet. Et ideo timor inquantum servilis non manet cum caritate, sed substantia timoris servilis cum caritate manere potest, sicut amor sui manere potest cum caritate. [39587] IIª-IIae q. 19 a. 6 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod Augustinus loquitur de timore inquantum servilis est. [39588] IIª-IIae q. 19 a. 6 ad 2 Et sic etiam procedunt aliae duae rationes.
[39589] IIª-IIae q. 19 a. 7 arg. 1 Ad septimum sic proceditur. Videtur quod timor non sit initium sapientiae. Initium enim est aliquid rei. Sed timor non est aliquid sapientiae, quia timor est in vi appetitiva, sapientia autem est in vi intellectiva. Ergo videtur quod timor non sit initium sapientiae. [39590] IIª-IIae q. 19 a. 7 arg. 2 Praeterea, nihil est principium sui ipsius. Sed timor Dei ipse est sapientia, ut dicitur Iob XXVIII. Ergo videtur quod timor Dei non sit initium sapientiae. [39591] IIª-IIae q. 19 a. 7 arg. 3 Praeterea, principio non est aliquid prius. Sed timore est aliquid prius, quia fides praecedit timorem. Ergo videtur quod timor non sit initium sapientiae. [39592] IIª-IIae q. 19 a. 7 s. c. Sed contra est quod dicitur in Psalm., initium sapientiae timor domini. [39593] IIª-IIae q. 19 a. 7 co. Respondeo dicendum quod initium sapientiae potest aliquid dici dupliciter, uno modo, quia est initium ipsius sapientiae quantum ad eius essentiam; alio modo, quantum ad eius effectum. Sicut initium artis secundum eius essentiam sunt principia ex quibus procedit ars, initium autem artis secundum eius effectum est unde incipit ars operari; sicut si dicamus quod principium artis aedificativae est fundamentum, quia ibi incipit aedificator operari. Cum autem sapientia sit cognitio divinorum, ut infra dicetur, aliter consideratur a nobis et aliter a philosophis. Quia enim vita nostra ad divinam fruitionem ordinatur et dirigitur secundum quandam participationem divinae naturae, quae est per gratiam; sapientia secundum nos non solum consideratur ut est cognoscitiva Dei, sicut apud philosophos; sed etiam ut est directiva humanae vitae, quae non solum dirigitur secundum rationes humanas, sed etiam secundum rationes divinas, ut patet per Augustinum, XII de Trin. Sic igitur initium sapientiae secundum eius essentiam sunt prima principia sapientiae, quae sunt articuli fidei. Et secundum hoc fides dicitur sapientiae initium. Sed quantum ad effectum, initium sapientiae est unde sapientia incipit operari. Et hoc modo timor est initium sapientiae. Aliter tamen timor servilis, et aliter timor filialis. Timor enim servilis est sicut principium extra disponens ad sapientiam, inquantum aliquis timore poenae discedit a peccato, et per hoc habilitatur ad sapientiae effectum; secundum illud Eccli. I, timor domini expellit peccatum. Timor autem castus vel filialis est initium sapientiae sicut primus sapientiae effectus. Cum enim ad sapientiam pertineat quod humana vita reguletur secundum rationes divinas, hinc oportet sumere principium, ut homo Deum revereatur et se ei subiiciat, sic enim consequenter in omnibus secundum Deum regulabitur. [39594] IIª-IIae q. 19 a. 7 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod ratio illa ostendit quod timor non est principium sapientiae quantum ad essentiam sapientiae. [39595] IIª-IIae q. 19 a. 7 ad 2 Ad secundum dicendum quod timor Dei comparatur ad totam vitam humanam per sapientiam Dei regulatam sicut radix ad arborem, unde dicitur Eccli. I, radix sapientiae est timere dominum, rami enim illius longaevi. Et ideo sicut radix virtute dicitur esse tota arbor, ita timor Dei dicitur esse sapientia. [39596] IIª-IIae q. 19 a. 7 ad 3 Ad tertium dicendum quod, sicut dictum est, alio modo fides est principium sapientiae et alio modo timor. Unde dicitur Eccli. XXV, timor Dei initium dilectionis eius, initium autem fidei agglutinandum est ei.
[39597] IIª-IIae q. 19 a. 8 arg. 1 Ad octavum sic proceditur. Videtur quod timor initialis differat secundum substantiam a timore filiali. Timor enim filialis ex dilectione causatur. Sed timor initialis est principium dilectionis, secundum illud Eccli. XXV, timor domini initium est dilectionis. Ergo timor initialis est alius a filiali. [39598] IIª-IIae q. 19 a. 8 arg. 2 Praeterea, timor initialis timet poenam, quae est obiectum servilis timoris, et sic videtur quod timor initialis sit idem cum servili. Sed timor servilis est alius a filiali. Ergo etiam timor initialis est alius secundum substantiam a filiali. [39599] IIª-IIae q. 19 a. 8 arg. 3 Praeterea, medium differt eadem ratione ab utroque extremorum. Sed timor initialis est medium inter timorem servilem et timorem filialem. Ergo differt et a filiali et a servili. [39600] IIª-IIae q. 19 a. 8 s. c. Sed contra est quod perfectum et imperfectum non diversificant substantiam rei. Sed timor initialis et filialis differunt secundum perfectionem et imperfectionem caritatis, ut patet per Augustinum, in Prim. Canonic. Ioan. Ergo timor initialis non differt secundum substantiam a filiali. [39601] IIª-IIae q. 19 a. 8 co. Respondeo dicendum quod timor initialis dicitur ex eo quod est initium. Sed cum et timor servilis et timor filialis sint aliquo modo initium sapientiae, uterque potest aliquo modo initialis dici. Sed sic non accipitur initialis secundum quod distinguitur a timore servili et filiali. Sed accipitur secundum quod competit statui incipientium, in quibus inchoatur quidam timor filialis per inchoationem caritatis; non tamen est in eis timor filialis perfecte, quia nondum pervenerunt ad perfectionem caritatis. Et ideo timor initialis hoc modo se habet ad filialem, sicut caritas imperfecta ad perfectam. Caritas autem perfecta et imperfecta non differunt secundum essentiam, sed solum secundum statum. Et ideo dicendum est quod etiam timor initialis, prout hic sumitur, non differt secundum essentiam a timore filiali. [39602] IIª-IIae q. 19 a. 8 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod timor qui est initium dilectionis est timor servilis, qui introducit caritatem sicut seta introducit linum, ut Augustinus dicit. Vel, si hoc referatur ad timorem initialem, dicitur esse dilectionis initium non absolute, sed quantum ad statum caritatis perfectae. [39603] IIª-IIae q. 19 a. 8 ad 2 Ad secundum dicendum quod timor initialis non timet poenam sicut proprium obiectum, sed inquantum habet aliquid de timore servili adiunctum. Qui secundum substantiam manet quidem cum caritate, servilitate remota, sed actus eius manet quidem cum caritate imperfecta in eo qui non solum movetur ad bene agendum ex amore iustitiae, sed etiam ex timore poenae; sed iste actus cessat in eo qui habet caritatem perfectam, quae foras mittit timorem habentem poenam, ut dicitur I Ioan. IV. [39604] IIª-IIae q. 19 a. 8 ad 3 Ad tertium dicendum quod timor initialis est medium inter timorem filialem et servilem non sicut inter ea quae sunt unius generis; sed sicut imperfectum est medium inter ens perfectum et non ens, ut dicitur in II Metaphys.; quod tamen est idem secundum substantiam cum ente perfecto, differt autem totaliter a non ente.
[39605] IIª-IIae q. 19 a. 9 arg. 1 Ad nonum sic proceditur. Videtur quod timor non sit donum Spiritus Sancti. Nullum enim donum spiritus sancti opponitur virtuti, quae etiam est a Spiritu Sancto, alioquin spiritus sanctus esset sibi contrarius. Sed timor opponitur spei, quae est virtus. Ergo timor non est donum Spiritus Sancti. [39606] IIª-IIae q. 19 a. 9 arg. 2 Praeterea, virtutis theologicae proprium est quod Deum habeat pro obiecto. Sed timor habet Deum pro obiecto, inquantum Deus timetur. Ergo timor non est donum, sed virtus theologica. [39607] IIª-IIae q. 19 a. 9 arg. 3 Praeterea, timor ex amore consequitur. Sed amor ponitur quaedam virtus theologica. Ergo etiam timor est virtus theologica, quasi ad idem pertinens. [39608] IIª-IIae q. 19 a. 9 arg. 4 Praeterea, Gregorius dicit, II Moral., quod timor datur contra superbiam. Sed superbiae opponitur virtus humilitatis. Ergo etiam timor sub virtute comprehenditur. [39609] IIª-IIae q. 19 a. 9 arg. 5 Praeterea, dona sunt perfectiora virtutibus, dantur enim in adiutorium virtutum, ut Gregorius dicit, II Moral. Sed spes est perfectior timore, quia spes respicit bonum, timor malum. Cum ergo spes sit virtus, non debet dici quod timor sit donum. [39610] IIª-IIae q. 19 a. 9 s. c. Sed contra est quod Isaiae XI timor domini enumeratur inter septem dona Spiritus Sancti. [39611] IIª-IIae q. 19 a. 9 co. Respondeo dicendum quod multiplex est timor, ut supra dictum est. Timor autem humanus, ut dicit Augustinus, in libro de gratia et Lib. Arb., non est donum Dei, hoc enim timore Petrus negavit Christum, sed ille timor de quo dictum est, illum timete qui potest animam et corpus mittere in Gehennam. Similiter etiam timor servilis non est numerandus inter septem dona Spiritus Sancti, licet sit a spiritu sancto. Quia, ut Augustinus dicit, in libro de Nat. et gratia, potest habere annexam voluntatem peccandi, dona autem Spiritus Sancti non possunt esse cum voluntate peccandi, quia non sunt sine caritate, ut dictum est. Unde relinquitur quod timor Dei qui numeratur inter septem dona Spiritus Sancti est timor filialis sive castus. Dictum est enim supra quod dona Spiritus Sancti sunt quaedam habituales perfectiones potentiarum animae quibus redduntur bene mobiles a Spiritu Sancto, sicut virtutibus moralibus potentiae appetitivae redduntur bene mobiles a ratione. Ad hoc autem quod aliquid sit bene mobile ab aliquo movente, primo requiritur ut sit ei subiectum, non repugnans, quia ex repugnantia mobilis ad movens impeditur motus. Hoc autem facit timor filialis vel castus, inquantum per ipsum Deum reveremur, et refugimus nos ipsi subducere. Et ideo timor filialis quasi primum locum tenet ascendendo inter dona Spiritus Sancti, ultimum autem descendendo; sicut Augustinus dicit, in libro de Serm. Dom. in monte. [39612] IIª-IIae q. 19 a. 9 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod timor filialis non contrariatur virtuti spei. Non enim per timorem filialem timemus ne nobis deficiat quod speramus obtinere per auxilium divinum, sed timemus ab hoc auxilio nos subtrahere. Et ideo timor filialis et spes sibi invicem cohaerent et se invicem perficiunt. [39613] IIª-IIae q. 19 a. 9 ad 2 Ad secundum dicendum quod proprium et principale obiectum timoris est malum quod quis refugit. Et per hunc modum Deus non potest esse obiectum timoris, sicut supra dictum est. Est autem per hunc modum obiectum spei et aliarum virtutum theologicarum. Quia per virtutem spei non solum innitimur divino auxilio ad adipiscendum quaecumque alia bona; sed principaliter ad adipiscendum ipsum Deum, tanquam principale bonum. Et idem patet in aliis virtutibus theologicis. [39614] IIª-IIae q. 19 a. 9 ad 3 Ad tertium dicendum quod ex hoc quod amor est principium timoris non sequitur quod timor Dei non sit habitus distinctus a caritate, quae est amor Dei, quia amor est principium omnium affectionum, et tamen in diversis habitibus perficimur circa diversas affectiones. Ideo tamen amor magis habet rationem virtutis quam timor, quia amor respicit bonum, ad quod principaliter virtus ordinatur secundum propriam rationem, ut ex supradictis patet. Et propter hoc etiam spes ponitur virtus. Timor autem principaliter respicit malum, cuius fugam importat. Unde est aliquid minus virtute theologica. [39615] IIª-IIae q. 19 a. 9 ad 4 Ad quartum dicendum quod, sicut dicitur Eccli. X, initium superbiae hominis apostatare a Deo, hoc est nolle subdi Deo, quod opponitur timori filiali, qui Deum reveretur. Et sic timor excludit principium superbiae, propter quod datur contra superbiam. Nec tamen sequitur quod sit idem cum virtute humilitatis, sed quod sit principium eius, dona enim spiritus sancti sunt principia virtutum intellectualium et moralium, ut supra dictum est. Sed virtutes theologicae sunt principia donorum, ut supra habitum est. [39616] IIª-IIae q. 19 a. 9 ad 5 Unde patet responsio ad quintum.
[39617] IIª-IIae q. 19 a. 10 arg. 1 Ad decimum sic proceditur. Videtur quod crescente caritate diminuatur timor. Dicit enim Augustinus, super Prim. Canonic. Ioan., quantum caritas crescit, tantum timor decrescit. [39618] IIª-IIae q. 19 a. 10 arg. 2 Praeterea, crescente spe diminuitur timor. Sed crescente caritate crescit spes, ut supra habitum est. Ergo crescente caritate diminuitur timor. [39619] IIª-IIae q. 19 a. 10 arg. 3 Praeterea, amor importat unionem, timor autem separationem. Sed crescente unione diminuitur separatio. Ergo crescente amore caritatis diminuitur timor. [39620] IIª-IIae q. 19 a. 10 s. c. Sed contra est quod dicit Augustinus, in libro octoginta trium quaest., quod Dei timor non solum inchoat, sed etiam perficit sapientiam, idest quae summe diligit Deum et proximum tanquam seipsum. [39621] IIª-IIae q. 19 a. 10 co. Respondeo dicendum quod duplex est timor Dei, sicut dictum est, unus quidem filialis, quo quis timet offensam ipsius vel separationem ab ipso; alius autem servilis, quo quis timet poenam. Timor autem filialis necesse est quod crescat crescente caritate, sicut effectus crescit crescente causa, quanto enim aliquis magis diligit aliquem, tanto magis timet eum offendere et ab eo separari. Sed timor servilis, quantum ad servilitatem, totaliter tollitur caritate adveniente, remanet tamen secundum substantiam timor poenae, ut dictum est. Et iste timor diminuitur caritate crescente, maxime quantum ad actum, quia quanto aliquis magis diligit Deum, tanto minus timet poenam. Primo quidem, quia minus attendit ad proprium bonum, cui contrariatur poena. Secundo, quia firmius inhaerens magis confidit de praemio, et per consequens minus timet de poena. [39622] IIª-IIae q. 19 a. 10 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod Augustinus loquitur de timore poenae. [39623] IIª-IIae q. 19 a. 10 ad 2 Ad secundum dicendum quod timor poenae est qui diminuitur crescente spe. Sed ea crescente crescit timor filialis, quia quanto aliquis certius expectat alicuius boni consecutionem per auxilium alterius, tanto magis veretur eum offendere vel ab eo separari. [39624] IIª-IIae q. 19 a. 10 ad 3 Ad tertium dicendum quod timor filialis non importat separationem sed magis subiectionem ad ipsum, separationem autem refugit a subiectione ipsius. Sed quodammodo separationem importat per hoc quod non praesumit se ei adaequare, sed ei se subiicit. Quae etiam separatio invenitur in caritate, inquantum diligit Deum supra se et supra omnia. Unde amor caritatis augmentatus reverentiam timoris non minuit, sed auget.
[39625] IIª-IIae q. 19 a. 11 arg. 1 Ad undecimum sic proceditur. Videtur quod timor non remaneat in patria. Dicitur enim Prov. I, abundantia perfruetur, timore malorum sublato, quod intelligitur de homine iam sapientia perfruente in beatitudine aeterna. Sed omnis timor est alicuius mali, quia malum est obiectum timoris, ut supra dictum est. Ergo nullus timor erit in patria. [39626] IIª-IIae q. 19 a. 11 arg. 2 Praeterea, homines in patria erunt Deo conformes, secundum illud I Ioan. III, cum apparuerit, similes ei erimus. Sed Deus nihil timet. Ergo homines in patria non habebunt aliquem timorem. [39627] IIª-IIae q. 19 a. 11 arg. 3 Praeterea, spes est perfectior quam timor, quia spes est respectu boni, timor respectu mali. Sed spes non erit in patria. Ergo nec timor erit in patria. [39628] IIª-IIae q. 19 a. 11 s. c. Sed contra est quod dicitur in Psalm., timor domini sanctus permanet in saeculum. [39629] IIª-IIae q. 19 a. 11 co. Respondeo dicendum quod timor servilis, sive timor poenae, nullo modo erit in patria, excluditur enim talis timor per securitatem aeternae beatitudinis, quae est de ipsius beatitudinis ratione, sicut supra dictum est. Timor autem filialis, sicut augetur augmentata caritate, ita caritate perfecta perficietur. Unde non habebit in patria omnino eundem actum quem habet modo. Ad cuius evidentiam sciendum est quod proprium obiectum timoris est malum possibile, sicut proprium obiectum spei est bonum possibile. Et cum motus timoris sit quasi fugae, importat timor fugam mali ardui possibilis, parva enim mala timorem non inducunt. Sicut autem bonum uniuscuiusque est ut in suo ordine consistat, ita malum uniuscuiusque est ut suum ordinem deserat. Ordo autem creaturae rationalis est ut sit sub Deo et supra ceteras creaturas. Unde sicut malum creaturae rationalis est ut subdat se creaturae inferiori per amorem, ita etiam malum eius est si non Deo se subiiciat, sed in ipsum praesumptuose insiliat vel contemnat. Hoc autem malum creaturae rationali secundum suam naturam consideratae possibile est, propter naturalem liberi arbitrii flexibilitatem, sed in beatis fit non possibile per gloriae perfectionem. Fuga igitur huius mali quod est Deo non subiici, ut possibilis naturae, impossibilis autem beatitudini, erit in patria. In via autem est fuga huius mali ut omnino possibilis. Et ideo Gregorius dicit, XVII Moral., exponens illud Iob XXVI, columnae caeli contremiscunt et pavent ad nutum eius, ipsae, inquit, virtutes caelestium, quae hunc sine cessatione conspiciunt, in ipsa contemplatione contremiscunt. Sed idem tremor, ne eis poenalis sit, non timoris est sed admirationis, quia scilicet admirantur Deum ut supra se existentem et eis incomprehensibilem. Augustinus etiam, in XIV de Civ. Dei, hoc modo ponit timorem in patria, quamvis hoc sub dubio derelinquat. Timor, inquit, ille castus permanens in saeculum saeculi, si erit in futuro saeculo, non erit timor exterrens a malo quod accidere potest; sed tenens in bono quod amitti non potest. Ubi enim boni adepti amor immutabilis est, profecto, si dici potest, mali cavendi timor securus est. Timoris quippe casti nomine ea voluntas significata est qua nos necesse erit nolle peccare, et non sollicitudine infirmitatis ne forte peccemus, sed tranquillitate caritatis cavere peccatum. Aut, si nullius omnino generis timor ibi esse poterit, ita fortasse timor in saeculum saeculi dictus est permanens, quia id permanebit quo timor ipse perducit. [39630] IIª-IIae q. 19 a. 11 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod in auctoritate praedicta excluditur a beatis timor sollicitudinem habens, de malo praecavens, non autem timor securus, ut Augustinus dicit. [39631] IIª-IIae q. 19 a. 11 ad 2 Ad secundum dicendum quod, sicut dicit Dionysius, IX cap. de Div. Nom., eadem et similia sunt Deo et dissimilia, hoc quidem secundum contingentem non imitabilis imitationem, idest inquantum secundum suum posse imitantur Deum, qui non est perfecte imitabilis; hoc autem secundum hoc quod causata minus habent a causa, infinitis mensuris et incomparabilibus deficientia. Unde non oportet quod, si Deo non convenit timor, quia non habet superiorem cui subiiciatur, quod propter hoc non conveniat beatis, quorum beatitudo consistit in perfecta subiectione ad Deum. [39632] IIª-IIae q. 19 a. 11 ad 3 Ad tertium dicendum quod spes importat quendam defectum, scilicet futuritionem beatitudinis, quae tollitur per eius praesentiam. Sed timor importat defectum naturalem creaturae, secundum quod in infinitum distat a Deo, quod etiam in patria remanebit. Et ideo timor non evacuabitur totaliter.
[39633] IIª-IIae q. 19 a. 12 arg. 1 Ad duodecimum sic proceditur. Videtur quod paupertas spiritus non sit beatitudo respondens dono timoris. Timor enim est initium spiritualis vitae, ut ex dictis patet. Sed paupertas pertinet ad perfectionem vitae spiritualis, secundum illud Matth. XIX, si vis perfectus esse, vade et vende omnia quae habes, et da pauperibus. Ergo paupertas spiritus non respondet dono timoris. [39634] IIª-IIae q. 19 a. 12 arg. 2 Praeterea, in Psalm. dicitur, confige timore tuo carnes meas, ex quo videtur quod ad timorem pertineat carnem reprimere. Sed ad repressionem carnis maxime videtur pertinere beatitudo luctus. Ergo beatitudo luctus magis respondet dono timoris quam beatitudo paupertatis. [39635] IIª-IIae q. 19 a. 12 arg. 3 Praeterea, donum timoris respondet virtuti spei, sicut dictum est. Sed spei maxime videtur respondere beatitudo ultima, quae est, beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur, quia, ut dicitur Rom. V, gloriamur in spe gloriae filiorum Dei. Ergo illa beatitudo magis respondet dono timoris quam paupertas spiritus. [39636] IIª-IIae q. 19 a. 12 arg. 4 Praeterea, supra dictum est quod beatitudinibus respondent fructus. Sed nihil in fructibus invenitur respondere dono timoris. Ergo etiam neque in beatitudinibus aliquid ei respondet. [39637] IIª-IIae q. 19 a. 12 s. c. Sed contra est quod Augustinus dicit, in libro de Serm. Dom. in Mont., timor Dei congruit humilibus, de quibus dicitur, beati pauperes spiritu. [39638] IIª-IIae q. 19 a. 12 co. Respondeo dicendum quod timori proprie respondet paupertas spiritus. Cum enim ad timorem filialem pertineat Deo reverentiam exhibere et ei subditum esse, id quod ex huiusmodi subiectione consequitur pertinet ad donum timoris. Ex hoc autem quod aliquis Deo se subiicit, desinit quaerere in seipso vel in aliquo alio magnificari nisi in Deo, hoc enim repugnaret perfectae subiectioni ad Deum. Unde dicitur in Psalm., hi in curribus et hi in equis, nos autem in nomine Dei nostri invocabimus. Et ideo ex hoc quod aliquis perfecte timet Deum, consequens est quod non quaerat magnificari in seipso per superbiam; neque etiam quaerat magnificari in exterioribus bonis, scilicet honoribus et divitiis; quorum utrumque pertinet ad paupertatem spiritus, secundum quod paupertas spiritus intelligi potest vel exinanitio inflati et superbi spiritus, ut Augustinus exponit; vel etiam abiectio temporalium rerum quae fit spiritu, idest propria voluntate per instinctum spiritus sancti, ut Ambrosius et Hieronymus exponunt. [39639] IIª-IIae q. 19 a. 12 ad 1 Ad primum ergo dicendum quod, cum beatitudo sit actus virtutis perfectae, omnes beatitudines ad perfectionem spiritualis vitae pertinent. In qua quidem perfectione principium esse videtur ut tendens ad perfectam spiritualium bonorum participationem terrena bona contemnat, sicut etiam timor primum locum habet in donis. Non autem consistit perfectio in ipsa temporalium desertione, sed haec est via ad perfectionem. Timor autem filialis, cui respondet beatitudo paupertatis, etiam est cum perfectione sapientiae, ut supra dictum est. [39640] IIª-IIae q. 19 a. 12 ad 2 Ad secundum dicendum quod directius opponitur subiectioni ad Deum, quam facit timor filialis, indebita magnificatio hominis vel in seipso vel in aliis rebus quam delectatio extranea. Quae tamen opponitur timori ex consequenti, quia qui Deum reveretur et ei subiicitur, non delectatur in aliis a Deo. Sed tamen delectatio non pertinet ad rationem ardui, quam respicit timor, sicut magnificatio. Et ideo directe beatitudo paupertatis respondet timori, beatitudo autem luctus ex consequenti. [39641] IIª-IIae q. 19 a. 12 ad 3 Ad tertium dicendum quod spes importat motum secundum habitudinem ad terminum ad quem tenditur, sed timor importat magis motum secundum habitudinem recessus a termino. Et ideo ultima beatitudo, quae est spiritualis perfectionis terminus, congrue respondet spei per modum obiecti ultimi, sed prima beatitudo, quae est per recessum a rebus exterioribus impedientibus divinam subiectionem, congrue respondet timori. [39642] IIª-IIae q. 19 a. 12 ad 4 Ad quartum dicendum quod in fructibus illa quae pertinent ad moderatum usum vel abstinentiam a rebus temporalibus, videntur dono timoris convenire, sicut modestia, continentia et castitas. |
Artículo 1:
¿Puede ser temido Dios?
Objeciones por las que parece que Dios no puede ser
temido:
1. Como ya hemos dicho (1-2 q.41 a.2;
q.41 a.1), el objeto del temor
es el mal futuro. Pero Dios está exento de todo mal, ya que es la
bondad por esencia. Por lo tanto, Dios no puede ser
temido.
2. El temor se opone a la esperanza. Ahora bien, tenemos
esperanza en Dios. Luego no podemos a la vez temerle.
3. Como escribe el Filósofo en II Rhet., tememos
aquello de que nos puede provenir un mal. Ahora
bien, nuestros males provienen no de Dios, sino de nosotros mismos,
según la Escritura: Tu perdición, de ti, Israel; de mí proviene tu
auxilio (Os 13,9). En consecuencia, Dios no debe ser
temido.
Por contra, está el testimonio del profeta: ¿Quién no te temerá, rey de las naciones? (Jer 10,7), y este otro: Si yo soy el Señor, ¿dónde está mi temor? (Mal 1,6).
Respondo: Así como la esperanza tiene doble
objeto: el bien futuro, cuya consecución se espera, y el auxilio de
alguien por el que se espera conseguir ese bien, el
temor puede tener doble objeto: el mal mismo del que huye el hombre, y
aquello de lo que puede provenir el mal. Pues bien, Dios, que es la
bondad misma, no puede ser objeto de temor del primer modo. Del
segundo, en cambio, puede serlo, en cuanto que de El o con respecto a
El nos puede amenazar algún mal. De Dios, en verdad, nos puede
sobrevenir el mal de pena, que no es mal absoluto,
sino mal relativo y bien absoluto. Efectivamente, dado que el bien
dice orden al fin y el mal conlleva la privación de ese orden, es mal
absoluto lo que excluye totalmente el orden al fin último, cual es el
mal de culpa. El mal de pena, en cambio, es ciertamente un mal, en
cuanto priva de un bien particular; pero en absoluto es bien, en
cuanto que está dentro del orden al fin último. Mas con relación a
Dios nos puede sobrevenir el mal de culpa si nos separamos de El. Bajo
este aspecto, Dios puede y debe ser temido.
A las objeciones:
1. La razón aducida se refiere al
mal que es objeto de temor.
2. En Dios se han de considerar no
sólo la justicia por la que castiga a los pecadores, sino también la
misericordia por la que nos libra. Por eso la consideración de su
justicia promueve en nosotros el temor, y de la consideración de su
misericordia brota en nosotros la esperanza. De ese modo, bajo
diversos aspectos, Dios es objeto de esperanza y de
temor.
3. El autor del mal de culpa no es
Dios, sino nosotros mismos por apartarnos de El; el mal de pena, en
cambio, proviene en realidad de Dios en cuanto a su aspecto de bien, a
saber, por ser pena justa. Pero el que Dios justamente nos inflija una
pena sucede primordialmente por causa de nuestros pecados. Es el modo
de que habla la Escritura en estos términos: Dios no hizo la
muerte; pero los impíos la llaman con sus obras y sus palabras
(Sab 1,13.16).
Artículo 2: ¿Es adecuada la división del temor en filial, inicial, servil y mundano?
Objeciones por las que parece que no es adecuada la división del
temor en filial, inicial, servil y mundano:
1. El Damasceno pone seis especies de temor: pereza,
vergüenza, y los demás que ya hemos enumerado (1-2 q.41 a.4), y que no
se tocan en esta división. Parece, pues, que no es adecuada esa
división del temor.
2. Cualquiera de estos temores o es bueno o es malo. Pero
hay algún temor, es decir, el natural, que ni es bueno moralmente,
pues se da en los demonios, como dice este testimonio: Los demonios
creen, y se estremecen (Sant 2,19), ni es malo, ya que lo tuvo
Cristo, a tenor de estas palabras: Comenzó Jesús a tener tedio y
temor (Mc 14,33). En consecuencia, es insuficiente esa división
del temor.
3. Son diversas las relaciones del padre con el hijo, de
la esposa con el marido, del criado con su señor. Mas el temor filial,
que es el del hijo hacia su padre, se distingue del servil, o sea, el
del criado hacia su señor. Por consiguiente, de estos temores debe
distinguirse también el temor casto, que es el de la esposa hacia su
marido.
4. Del mismo modo que el servil, el temor inicial y el
mundano temen la pena. No debieron, pues, distinguirse entre sí estos
temores.
5. Finalmente, como la concupiscencia recae sobre el bien, el temor
recae sobre el mal. Pero una es la concupiscencia de los ojos, con la
que se codician los bienes del mundo, y otra la de la carne, con la
que se apetecen los propios placeres. Por lo tanto, es también
distinto el temor mundano con que se teme perder los bienes externos,
y el temor humano con que se teme detrimento en la propia
persona.
Por contra, está la autoridad del Maestro.
Respondo: Aquí tratamos del temor en cuanto que
de algún modo nos conduce a convertirnos a Dios o nos apartamos de El.
Dado que, efectivamente, el objeto del temor es el
mal, el hombre se aparta a veces de Dios por los males que teme, y
este temor recibe el nombre de «humano» o «mundano». Otras, en cambio,
el hombre se convierte a Dios y se une a El por el mal que teme. Y
este tipo de mal es doble, a saber: el mal de pena y el de culpa. Por
lo tanto, si se convierte a Dios y se une a El por el temor de pena,
tenemos el temor servil; pero si lo hace por el temor de culpa, será
el temor filial, pues es propio de los hijos temer la ofensa del
padre. Pero si se teme por los dos, es el temor inicial, el cual está
entre los dos. Si se puede temer el mal de culpa, es tema que se
estudió en su lugar (1-2 q.42 a.3) al tratar de la pasión del
temor.
A las objeciones:
1. El Damasceno divide el temor en
cuanto pasión del alma. Pero esta otra división del temor se considera
en relación a Dios, como hemos expuesto.
2. El bien moral consiste
principalmente en la conversión a Dios; y el mal, en la aversión. Por
lo tanto, estos temores implican siempre o un bien o un mal moral. El
temor natural, en cambio, es previo al bien o al mal moral, y por eso
no se cuenta entre ellos.
3. La relación del criado con su
señor se basa en la potestad de éste sobre el siervo que le está
sometido. La relación, en cambio, del hijo con el padre, o de la
esposa con el esposo, se basa en el afecto del hijo, que se somete a
su padre; o de la esposa, que se une al esposo con unión de amor. De
ahi que el temor filial y el temor casto se refieran a una misma
realidad, pues por el amor de caridad Dios se hace nuestro Padre, a
tenor de estas palabras: Habéis recibido un espíritu de adopción de
hijos con el cual llamamos: ¡Abba!, Padre (Rom 8,15), y por la
misma caridad se llama nuestro esposo, según otro testimonio
del Apóstol: Os he desposado como virgen casta con un varón, Cristo
(2 Cor 11,2). El temor servil, en cambio, es distinto, ya que en
su concepto no implica caridad.
4. Esos tres temores se refieren a
la pena, pero de manera distinta. En efecto, el temor mundano o humano
se refiere a la pena que aparta de Dios, la cual a veces la infligen
los enemigos de Dios o amenazan con ella. Mas el temor inicial y el
servil se refieren a la pena que lleva a Dios, una pena que El inflige
o con la que amenaza, y a esta pena se refieren: el temor servil, de
manera principal; el inicial, de manera secundaria.
5. Por la misma razón, el hombre se
aparta de Dios por el temor de perder los bienes del mundo y por el
temor de perder la incolumidad de su cuerpo, ya que los bienes
exteriores pertenecen a éste. Por eso, uno y otro temor se consideran
aquí como uno solo, aunque son distintos los males que se temen, como
también lo son los bienes que se desean. Y de esa diferencia proviene
la diversidad específica de pecados, aunque tienen todos de común el
alejamiento de Dios.
Artículo 3: ¿Es siempre malo el temor mundano? Objeciones por las que parece que el temor mundano no es siempre malo:
1. Al temor mundano parece competerle la veneración a los hombres.
Ahora bien, a quienes no reverencian a los hombres se les vitupera,
como se ve en el caso del juez inicuo, que ni temía a Dios ni
reverenciaba a los hombres (Lc 18,2). Parece, pues, que el temor
mundano no siempre es malo.
2. Al temor mundano parecen corresponder las penas impuestas
por los poderes seculares. Pues bien, esas penas nos incitan a obrar
bien, según estas palabras: ¿Quieres no temer al poder? Haz el bien
y recibirás su alabanza (Rom 13,3). Luego el temor mundano no es
siempre malo.
3. No parece malo lo que nos es inherente por
naturaleza, puesto que lo natural nos viene de Dios.
Mas es natural al hombre temer el daño del propio cuerpo y perder los
bienes naturales con que se conserva la vida presente. Por lo tanto,
parece que el temor mundano no es siempre malo.
Por contra, está lo que dice el Señor: No temáis a quienes matan el cuerpo (Mt 10,28), y con esas palabras se proscribe el temor mundano. Pues bien, nada que no sea malo está divinamente prohibido. Luego el temor mundano es malo.
Respondo: Como ya hemos probado (1-2 q.18 a.2;
q.54 a.2), los actos morales y los hábitos se especifican y reciben el
nombre por los objetos. Ahora bien, el objeto propio del movimiento
apetitivo es el bien final; por eso, todo movimiento del apetito
sensitivo recibe del propio fin su especie y su nombre. En efecto, si
alguien llamara a la codicia amor al trabajo, porque los hombres
trabajan por codicia, no le daría el nombre adecuado, pues los
codiciosos no buscan el trabajo como fin, sino como medio, ya que como
fin buscan las riquezas. Por eso la codicia se denomina rectamente
deseo o amor de las riquezas, lo cual es un mal. En el mismo sentido
se llama propiamente amor mundano aquel por el que uno se apega al
mundo como fin último; y así, el amor mundano siempre es malo. Pero el
temor nace del amor, ya que el hombre teme perder lo que ama, como
demuestra San Agustín en el libro Octog. trium quaest. Y por eso el temor mundano procede del amor mundano como de una raíz mala, y por eso es siempre malo.
A las objeciones:
1. Al hombre se le puede
reverenciar de dos maneras. Por una parte, en cuanto hay en él algo
divino, por ejemplo, la gracia o la virtud; o al menos la imagen
natural de Dios; y por eso son vituperados quienes no reverencian a
los hombres. Se les puede reverenciar también en cuanto son contrarios
a Dios; bajo este aspecto son alabados quienes no los reverencian,
como se lee de Elias y Eliseo: En sus días no tembló ante los
príncipes (Eclo 48,13).
2. Los poderes seculares, en
cuanto imponen penas para retraer del pecado, son ministros de Dios, a
tenor de las palabras del Apóstol: Es ministro de Dios vengador,
airado con quien obra mal (Rom 13,4). Temer de este modo al poder
secular no atañe al temor mundano, sino al servil o al
inicial.
3. Es natural que el hombre trate
de evitar el detrimento corporal, como incluso el daño en lo temporal.
Pero va contra la razón natural que por ellos se aparte de la
justicia. Por eso dice también el Filósofo en III Ethic. que hay cosas, como las obras de los pecados,
a las que nadie debe sentirse forzado por ningún temor, porque es peor
cometer tales pecados que sufrir cualquier tipo de
penas.
Artículo 4: ¿Es bueno el temor servil? lat Objeciones por las que parece que el temor servil no es bueno:
1. El mal uso de cualquier cosa es malo. Pues bien, el uso del temor
servil es malo, ya que, sobre el texto de Rom 8,15, dice la Glosa:
Quien hace algo por temor, aunque sea bueno lo que hace, no lo hace
bien. En consecuencia, el temor servil no es
bueno.
2. No es bueno lo que nace de la raíz del pecado. Ahora
bien, el temor servil nace de la raíz del pecado, porque, comentando
San Gregorio las palabras de Job (3,11) por qué no morí en el
vientre de mi madre, escribe: Cuando se teme la pena presente
por el pecado y no se ama la faz perdida de Dios, el temor lo inspira
el orgullo, no la humildad. El temor servil es, por
lo tanto, malo.
3. Como el amor mercenario se opone al amor de caridad,
así parece que el temor servil se opone al temor casto. Luego también
el temor servil.
Por contra, está el hecho de que ningún mal proviene del Espíritu Santo, porque comentando la Glosa el texto no habéis recibido el espíritu de servidumbre (Rom 8,15), escribe: Un mismo Espíritu es quien engendra dos temores, el servil y el casto. Luego el temor servil no es malo.
Respondo: El temor servil es malo por su
servilismo, ya que la servidumbre se opone a la libertad. Por eso,
siendo libre el que es causa de sí mismo, como se escribe en el
comienzo de la Metafísica, es siervo quien
actúa no por sí mismo, sino como movido desde fuera por otro. Ahora
bien, todo el que actúa por amor, lo hace como por sí mismo, ya que se
mueve a ello por propia inclinación. Por eso, el obrar por amor va
contra el servilismo. En consecuencia, el temor servil, en cuanto
servil, se opone a la caridad.
Por tanto, si el servilismo fuera esencial al temor, el temor servil sería absolutamente malo, como es absolutamente malo el adulterio, porque entraña en su esencia oponerse a la caridad. Mas el temor servil no entraña esencialmente el servilismo, como tampoco la fe informe entraña en su esencia la informidad. Y esto es así porque el hábito o el acto moral se especifica por el objeto. Ahora bien, el objeto del temor servil es la pena, a la cual es accidental que el bien contrario a ella sea amado como último fin, y por lo mismo pasa a ser temida como el mal principal, hecho que se da en quien no tiene caridad. Puede, asimismo, suceder que el bien vaya ordenado a Dios como fin y que, por consiguiente, la pena no sea temida como mal principal, fenómeno que acontece en quien tiene caridad. En realidad, la especie del hábito no se pierde por la orientación del objeto o del fin a otro fin superior. Por eso el temor servil es sustancialmente bueno; el servilismo, en cambio, malo. A las objeciones:
1. La cita de San Agustín hay que
entenderla referida a quien hace una cosa por temor servil en cuanto
servil, hasta el extremo de que no ame la justicia, sino que solamente
tema la pena.
2. El temor servil, en su esencia,
no brota del orgullo. El servilismo, en cambio, brota del orgullo en
cuanto que el hombre no quiere someter su afecto por amor al yugo de
la justicia.
3. Se llama amor mercenario el de
quien ama a Dios por los bienes temporales, y esto es
de suyo contrario a la caridad. Por eso es siempre malo. El amor
servil, en cambio, esencialmente sólo implica temor de la pena, sea o
no ésta temida como mal principal.
Artículo 5: ¿Se identifican sustancialmente el temor servil y el filial? Objeciones por las que parece que el temor servil se identifica esencialmente con el filial:
1. Parece que el temor filial está con el servil en la misma relación
que la fe formada con la informe. De estos elementos, unos pueden
coexistir con el pecado mortal, es decir, la fe informe y el temor
servil; otros, en cambio, no, o sea, el temor filial y la fe formada.
Ahora bien, la fe formada y la informe son sustancialmente la misma
fe. En consecuencia, lo son también el temor servil y el
filial.
2. Los hábitos se especifican por los objetos. Pero el
objeto del temor filial y del servil es el mismo, pues por ambos se
teme a Dios. Por lo tanto, sustancialmente son lo mismo.
3. El hombre espera gozar de Dios y también obtener de El
beneficios, y del mismo modo teme verse separado de Dios y sufrir
penas. Ahora bien, con la misma esperanza esperamos gozar de Dios y
alcanzar sus beneficios, como ya hemos dicho (q.17 a.2 ad 2; a.3). En
consecuencia, son lo mismo también el temor filial con
que tememos la separación de Dios y el servil con que tememos ser
castigados por El.
Por contra, está lo que escribe San Agustín en Super prim. Canonic. Ioann.. Hay dos temores, uno servil y otro filial o casto.
Respondo: El objeto propio del temor es el mal.
Y dado que, como se ha demostrado (1-2 q.18 a.5;
q.54 a.2), los
hábitos se distinguen por los objetos, es preciso que por la
diversidad de males se diferencien específicamente los temores. Pues
bien, específicamente se diferencian el mal de pena que rehuye el
temor servil, y el de culpa del cual se aleja el filial, como hemos
visto (1 q.48 a.5). Es, pues, evidente que el temor filial y el servil
no son sustancialmente idénticos, sino específicamente
diferentes.
A las objeciones:
1. La fe formada y la informe no
difieren por el objeto, ya que las dos creen a Dios y creen en Dios.
Difieren solamente por algo extrínseco, o sea, por la presencia o
ausencia de la caridad. Por eso no se diversifican sustancialmente. El
temor servil y el filial, en cambio, difieren por los objetos. Por eso
no hay paridad de razones.
2. El temor servil y el filial no
guardan la misma relación con Dios. El temor servil, en efecto, se
refiere a Dios como principio que inflige penas; el filial, en cambio,
se refiere a El no como principio activo de culpa, sino más bien como
término del que rehuye verse separado por la culpa. Por eso la
identidad específica no se deriva del mismo objeto, que es Dios.
También los movimientos naturales se diversifican específicamente por
su distinta relación con el mismo término; en realidad no son
específicamente el mismo movimiento el que parte de la blancura y el
que tiende a ella.
3. La esperanza tiende a Dios como
principio, tanto en el aspecto de fruición divina como en el de
cualquier otro beneficio. No ocurre lo mismo en el caso del temor. Por
lo tanto, no hay paridad de razones.
Artículo 6: ¿Permanece el temor servil con la caridad? lat Objeciones por las que parece que el temor servil no permanece con la caridad:
1. Dice San Agustín en Super primam Canonic. Ioan. que cuando empieza a habitar la caridad es expulsado el temor que le preparó el lugar.
2. En palabras del Apóstol, el amor de Dios se ha
derramado en nuestros corazones por virtud del Espíritu Santo (Rom
5,5). Pues bien, donde está el Espíritu del Señor está la libertad
(2 Cor 3,17), y puesto que la libertad excluye la servidumbre,
parece que al sobrevenir la caridad es expulsado el temor
servil.
3. El temor servil está causado por el amor de sí mismo,
dado que la pena aminora el propio bien. Pero el amor de Dios expulsa
el amor de sí, ya que lleva a despreciarse a sí mismo, como muestra
San Agustín en XIV De civ. Dei. El amor de Dios
hasta el desprecio de sí mismo funda la ciudad de Dios. En
consecuencia, al sobrevenir la caridad desaparece el temor
servil.
Contra esto: está el hecho de que, como ya hemos dicho (a.4), el temor
servil es un don del Espíritu Santo. Pero los dones del Espíritu Santo
no desaparecen cuando sobreviene la caridad por la cual habita el
Espíritu Santo en nosotros. El temor servil, pues, no desaparece al
llegar la caridad.
Respondo: El temor servil tiene por causa el
amor de sí mismo, porque es el temor de pena, detrimento del propio
bien. Por eso, en la misma medida en que el temor de pena puede
coexistir con la caridad, en esa misma coexiste el amor de sí mismo,
pues por el mismo motivo desea el hombre su propio bien y teme su
privación. Ahora bien, el amor de sí mismo se puede relacionar con la
caridad de tres maneras: La primera, se opone a ella al poner el fin
en el amor del bien propio. Otra: el amor de sí mismo va incluido en
la caridad, hecho que sucede cuando el hombre se ama
a sí mismo por Dios y en Dios. Por último, el amor se distingue
ciertamente de la caridad, pero sin contrariarla; por ejemplo, cuando
uno se ama a sí mismo en razón de su propio bien, pero sin
poner en él su fin. Asimismo, respecto del prójimo puede darse un amor
especial, además del amor de caridad, que se apoya en Dios, cuando el
prójimo es amado, bien por motivos de consanguinidad, bien por alguna
otra cualidad humana susceptible de ser ordenada a la
caridad.
Por lo tanto, el temor de pena puede relacionarse también con la caridad de tres maneras. Primera: separarse de Dios; es una pena que rehuye grandemente la caridad. Y esto pertenece al amor casto. Segunda: contrariando a la caridad. En este caso se rehuye la pena contraria al bien propio natural como principal mal, contrario al bien que se ama como fin. En este sentido, el temor de pena no es compatible con la caridad. Tercera: el temor de pena se distingue sustancialmente del temor casto. Es decir, el hombre tiene el temor de pena no por razón de la separación de Dios, sino por ser nocivo para el bien propio. Sin embargo, tampoco pone en ese bien su fin, y, por lo mismo, tampoco lo teme como mal principal. Este temor de pena puede coexistir con la caridad, como hemos demostrado (a.2 ad 4; a.4). Por eso, en cuanto servil, no permanece con la caridad, pero la sustancia del temor servil puede coexistir con ella, lo mismo que el amor propio.
A las objeciones:
1. San Agustín habla del temor en
cuanto servil.
2-3. Del mismo modo se contestan estas dos objeciones.
Artículo 7:
¿Es el temor principio de la sabiduría?
lat
Objeciones por las que parece que el temor no es principio de la
sabiduría:
1. El comienzo forma parte de la cosa. Pues bien, el temor no forma
parte de la sabiduría, ya que el temor radica en la parte apetitiva, y
la sabiduría, en cambio, en la intelectiva. Parece, pues, que el temor
no es principio de la sabiduría.
2. Nadie es principio de sí mismo. Pero el temor de Dios,
como vemos en la Escritura, es él mismo sabiduría (Job
28,28). Luego parece que el temor de Dios no es principio de la
sabiduría.
3. Antes del principio no hay nada. Hay, en cambio, algo
antes del temor, ya que la fe precede al temor. En consecuencia,
parece que el temor no es principio de la sabiduría.
Contra esto: está el testimonio del salmo 110,10: El principio de la
sabiduría es el temor de Dios.
Respondo: Del principio de la sabiduría se
puede hablar de dos maneras. Una: por ser principio de la sabiduría en
su esencia; la otra, en cuanto a su efecto. Como el principio del
arte, en cuanto a su esencia, son los principios de que procede, y en
cuanto a su efecto es el punto de partida de la realización del
trabajo artístico. Así decimos que el principio del arte de edificar
son los cimientos, porque en ellos comienza el albañil a
trabajar.
Siendo la sabiduría, como luego diremos (q.45 a.1), conocimiento de las cosas divinas, nosotros —los teólogos-y los filósofos la consideramos de manera diferente. Ya que, efectivamente, nuestra vida está ordenada y se dirige a la fruición de Dios por cierta participación de la naturaleza divina que nos confiere la gracia, los teólogos consideramos esa sabiduría no sólo como mero conocimiento de Dios, como lo hacen los filósofos, sino también como orientadora de la vida humana, que se dirige no sólo por razones humanas, sino también por razones divinas, como enseña San Agustín en XII De Trin. Por lo tanto, el principio de la sabiduría, en su esencia, lo constituyen los primeros principios de la sabiduría, que son los artículos de la fe. Bajo este aspecto se dice que el principio de la sabiduría es la fe. Pero, en cuanto a su efecto, el principio de la sabiduría es el punto de partida del que arranca su operación. En este sentido, el principio de la sabiduría es el temor, aunque lo son de manera diferente el temor servil y el filial. El temor servil lo es como principio que dispone para la sabiduría desde fuera: por el temor de la pena se retrae uno del pecado, y esto le habilita para el efecto de la sabiduría, según se lee en la Escritura: El temor del Señor aleja el pecado (Eclo 1,27). El temor casto o filial, en cambio, es principio de la sabiduría como primer efecto suyo. En efecto, dado que corresponde a la sabiduría regular la vida humana por razones divinas, se habrá de tomar el principio de aquello que lleve al hombre a reverenciar a Dios y someterse a El; así, como consecuencia de ese temor, se regulará en todo según Dios.
A las objeciones:
1. Ese razonamiento muestra que el
temor no es el principio de la sabiduría en cuanto a su
esencia.
2. El temor de Dios se compara con
la vida humana, regulada por la sabiduría de Dios, como la raíz con el
árbol. Por eso leemos en la Escritura: La raíz de la sabiduría es
temer al Señor, y sus ramas son longevas (Eclo 1,25). Por eso, así
como la raíz es virtualmente todo el árbol, se afirma que el temor de
Dios es sabiduría.
3. A tenor de lo expuesto, la fe
es de un modo principio de sabiduría y de otro modo el temor. De ahí
que se lea: El temor de Dios es principio de su amor, y la fe, el
principio de la adhesión a El (Eclo 25,16).
Artículo 8:
¿Difiere sustancialmente el temor inicial del temor
filial?
lat
Objeciones por las que parece que el temor inicial difiere
sustancialmente del filial:
1. El temor filial lo causa el amor. Ahora bien, el principio del
amor es el temor inicial, como leemos en la Escritura: El temor del
Señor es el principio del amor (Eclo 25,16). En consecuencia, el
temor inicial es distinto del filial.
2. El temor inicial teme la pena, objeto del temor servil.
Parece, pues, que se identifican el temor inicial y el servil. Pero
éste se distingue del filial. Luego el temor inicial difiere también
esencialmente del filial.
3. El medio difiere en igual proporción de los extremos.
Pues bien, el temor inicial es medio entre el servil y el filial.
Luego difieren los dos.
Contra esto: está el hecho de que lo perfecto y lo imperfecto no se
diversifican sustancialmente. Ahora bien, el temor inicial y el filial
se diferencian por la perfección o imperfección de la caridad, como se
ve por San Agustín en Super. prim. Canonic. Ioan.. Luego el temor inicial no es sustancialmente distinto del filial.
Respondo: El temor inicial se llama así por ser
el principio. Pero dado que tanto el temor servil como el inicial son
de alguna manera principio de la sabiduría, a los dos se les puede
llamar en cierto modo inicial. No es, sin embargo, ésta la acepción
del concepto inicial por el que se distingue el temor servil
del filial. La acepción está tomada en el sentido de lo que atañe al
estado de principiantes, en quienes, con el comienzo de la caridad, se
introduce cierto temor filial, pero sin que haya en ellos un temor
filial perfecto, porque no han llegado aún a la perfección de la
caridad. Por eso el temor filial inicial se relaciona con el filial
como la caridad imperfecta con la perfecta. Pero la caridad imperfecta
y la perfecta no difieren esencialmente, sino sólo según el estado.
Por eso hay que decir también que el temor inicial, en el sentido en
que está tomado aquí, no se diferencia esencialmente del
filial.
A las objeciones:
1. El temor que es principio del
amor es el temor servil, el cual introduce la caridad como la aguja
al hilo, en expresión de San Agustín. O si se
refiere al temor inicial, éste se llamará principio de amor no
absoluto, sino en cuanto al estado de caridad perfecta.
2. El temor inicial no teme la
pena como objeto propio, sino en cuanto lleva anejo algo de temor
servil. Ese temor, en realidad, coexiste sustancialmente con la
caridad, pero sin servilismo. Su acto, sin embargo, coexiste con la
caridad imperfecta en quien, para obrar bien, se mueve no sólo por
amor de la justicia, sino también por temor de la pena. Ese acto cesa,
no obstante, en quien tiene la caridad perfecta, que echa fuera el
temor que tiene pena, como se lee en San Juan (1 Jn
4,18).
3. El temor inicial está entre el
filial y el servil, pero no como lo que está entre cosas del mismo
género, sino como lo imperfecto está entre el ser perfecto y el
no-ser, como se lee en II Metaphys. Ese ser
imperfecto se identifica sustancialmente con el perfecto; difiere, sin
embargo, totalmente del no-ser.
Artículo 9:
¿Es don del Espíritu Santo el temor?
lat
Objeciones por las que parece que el temor no es don del Espíritu
Santo:
1. Ningún don del Espíritu Santo se opone a la virtud que proviene
también de él; de lo contrario, el Espíritu Santo sería opuesto a sí
mismo. Pues bien, el temor se opone a la esperanza, que es virtud. No
es, pues, el temor don del Espíritu Santo.
2. Es propio de la virtud teologal tener a Dios por objeto.
Ahora bien, el temor tiene por objeto a Dios en cuanto es temido. En
consecuencia, el temor no es don, sino virtud teologal.
3. El temor nace del amor. Ahora bien, el amor es virtud
teologal. Luego también lo es el temor como algo que pertenece a la
misma.
4. Más todavía: San Gregorio declara en II Moral, que el temor
se da contra la soberbia, a la cual se opone la virtud de la
humildad. Por lo tanto, el temor queda también
comprendido bajo esta virtud.
5. Finalmente, los dones son más perfectos que las virtudes, ya que,
como expone San Gregorio en II Moral., se dan
en ayuda de las virtudes. Ahora bien, la esperanza es más perfecta que
el temor, ya que se refiere al bien; el temor, en cambio, al mal.
Siendo, pues, la esperanza virtud, no debe afirmarse que el temor sea
don.
Contra esto: está el hecho de que en la Escritura el temor está
enumerado entre los siete dones del Espíritu Santo (Is
11,3).
Respondo: Como ya hemos expuesto (a.2), el
temor es múltiple. Pero, según escribe San Agustín en el libro De
gratia et lib. arb., el temor humano no es don de
Dios, pues con ese temor negó San Pedro a Cristo, sino el temor del
que se ha escrito: Temed a quien puede echar en el infierno alma y
cuerpo (Mt 10,28). De la misma manera, tampoco se ha de contar el
temor servil entre los siete dones del Espíritu Santo, aunque provenga
de él. En realidad, como afirma San Agustín en el libro De nat. et
gratia, puede llevar aneja voluntad de pecar,
mientras que los dones del Espíritu Santo no pueden coexistir con
voluntad de pecar, ya que, como hemos expuesto (1-2 q.68 a.5), no se
dan sin caridad. De aquí se sigue, por lo tanto, que el temor de Dios
enumerado entre los siete dones del Espíritu Santo es el temor filial
o el casto. Efectivamente, dijimos en otra ocasión (1-2 q.68 a.1 y
3)
que los dones del Espíritu Santo son ciertas perfecciones habituales
de las potencias del alma por las que éstas se tornan dóciles a su
moción, como las potencias apetitivas, por la razón, se tornan dóciles
para las virtudes morales. Ahora bien, para que un ser esté en buenas
condiciones de movilidad con relación a su motor, se requiere, lo
primero, que le esté sometido y sin resistencia, pues la resistencia
ofrece obstáculos al movimiento. Y esto hace en realidad el temor
filial o casto, ya que por el mismo reverenciamos a Dios y huimos no
someternos a El. Por eso precisamente el temor filial tiene como el
primer lugar, en escala ascendente, entre los dones del Espíritu
Santo, y el último en la escala descendente, como expone San Agustín
en el libro De serm. Dom. in monte.
A las objeciones:
1. El temor filial no es contrario
a la virtud de la esperanza. En verdad, el temor filial no nos induce
a temer que nos falte lo que esperamos alcanzar por el auxilio divino;
tememos, más bien, retraernos a ese auxilio. Por eso el temor filial y
la esperanza se compenetran y se perfeccionan entre
sí.
2. El objeto propio y principal
del temor es el mal del que se huye. Bajo este aspecto no puede ser
Dios objeto del temor, como ya hemos dicho (a.1); es, sin embargo,
objeto de la esperanza y de las demás virtudes teologales.
Efectivamente, por la virtud de la esperanza nos apoyamos en el
auxilio divino, no sólo para alcanzar cualquier bien, sino
principalmente para alcanzar al mismo Dios como principal bien. Lo
mismo consta de las demás virtudes teologales.
3. Del hecho de ser el amor el
principio del temor no se sigue que el temor de Dios no sea hábito
distinto de la caridad, que es el amor de Dios. Efectivamente, el amor
es principio de todos los afectos, y, sin embargo, diversos hábitos
perfeccionan afectos diferentes. No obstante, el amor tiene más
condición de virtud que el temor, porque el amor tiene por objeto el
bien, y a él principalmente se ordena la virtud por su propia razón de
ser, como ya expusimos (1-2 q.55 a.3 y
4). Por ese motivo se pone la
esperanza como virtud. El temor, en cambio, se refiere principalmente
al mal que rehuye. Por eso es menor que la virtud teologal.
4. Según la Escritura, el
principio de la soberbia del hombre es apostatar de Dios (Eclo
10,14), es decir, no querer someterse a El, lo cual se opone al temor
filial, que reverencia a Dios. De esta manera, el temor excluye el
principio de la soberbia, y por eso se da contra ella. De ello no se
sigue, sin embargo, su identificación con la virtud de la humildad,
sino que es su principio. Como hemos dicho (q.68 a.4), los dones del
Espíritu Santo son principios de las virtudes intelectuales y morales,
y las virtudes teologales lo son de los dones, como también hemos
dicho (1-2 q.68 a.4 ad 3).
5. Con lo expuesto se da respuesta
a esa objeción.
Artículo 10:
¿Disminuye el temor al crecer la caridad?
lat
Objeciones por las que parece que al crecer la caridad disminuye el
temor:
1. Dice San Agustín en Super prim. Canonic. Ioann.: Cuanto la
caridad crece, tanto el temor disminuye.
2. Más aún: Al crecer la esperanza disminuye el temor. Ahora
bien, creciendo la caridad crece la esperanza, como ya hemos expuesto
(q.17 a.8). En consecuencia, al crecer la caridad disminuye el
temor.
3. El amor indica unión; el temor, en cambio, separación.
Pues bien, estrechándose la unión, decrece la separación. Luego al
aumentar el amor de caridad, mengua el temor.
Contra esto: está lo que dice San Agustín en el libro Octog. trium
quaest.: El temor de Dios no ya incoa, sino perfecciona la sabiduría,
es decir, la que ama intensamente a Dios y al prójimo como a sí
mismo.
Respondo: Como ya hemos expuesto (a.2), el
temor de Dios es doble: el filial, con que se teme su ofensa o su
separación, y el servil, con que se teme la pena. Ahora bien, el temor
filial debe crecer al aumentar la caridad, como aumenta el efecto al
aumentar la causa. En realidad, cuanto más se ama a otro, tanto más se
teme ofenderle y apartarse de él. El temor servil, por su parte,
pierde del todo su servilismo cuando llega la caridad, pero permanece
sustancialmente el temor de la pena, como ya hemos expuesto (a.6). Y
este temor disminuye al crecer la caridad, sobre todo en cuanto a su
acto, pues cuanto más se ama a Dios, menos se teme la pena. En primer
lugar, porque se presta menos atención al propio bien, al cual se
opone la pena. En segundo lugar, porque cuanto más firme es la unión,
tanto mayor es la confianza en el premio, y por lo tanto, menos se
teme la pena.
A las objeciones:
1. San Agustín habla ahí del temor
de la pena.
2. El temor de la pena disminuye
creciendo la esperanza; pero aumentando ella, aumenta también el temor
filial, porque cuanto con mayor certeza se espera la consecución de
algún bien por el auxilio de otro, tanto más se teme ofenderle o
apartarse de él.
3. El temor filial no implica
separación, sino más bien sumisión, y rehuye apartarse de esa
sumisión. En cierta manera, sin embargo, implica separación por el
hecho de que no presume equipararse a él, sino sometérsele. Ese tipo
de separación se encuentra en la caridad en cuanto ama a Dios más que
a sí mismo y sobre todas las cosas. De ahí que el aumento del amor de
caridad no mengua la reverencia del temor, sino que la
acrecienta.
Artículo 11:
¿Permanece en la patria el temor?
lat
Objeciones por las que parece que el temor no permanece en la
patria:
1. Dice la Escritura (Prov 1,33): Se disfrutará de abundancia sin
temor de males. Eso se entiende del hombre que goza ya de la
sabiduría de la bienaventuranza eterna. Ahora bien, todo temor entraña
algo de mal, porque su objeto es el mal, como ya hemos dicho (a.2 y 5;
1-2 q.42 a.1). En consecuencia, en la patria no habrá temor
alguno.
2. En la patria, los hombres estarán asemejados a Dios. Así
lo afirma San Juan escribiendo: Cuando aparezca seremos semejantes
a El (1 Jn 3,2). Y como Dios nada teme, tampoco los hombres
tendrán en la patria ningún temor.
3. La esperanza es más perfecta que el temor, ya que la
esperanza hace referencia al bien; el temor, al mal. Ahora bien, en la
patria no habrá esperanza. En consecuencia, tampoco habrá
temor.
Contra esto: está el testimonio del salmo: El temor santo de Dios
permanece por los siglos (Sal 18,10).
Respondo: En la patria no habrá de ningún modo
temor servil, que es el temor de pena. Este temor queda, en verdad,
excluido por la seguridad de la bienaventuranza eterna, seguridad que,
como hemos dicho (q.18 a.3;
1-2 q.5 a.4), es de su misma esencia. Mas
el temor filial, como aumenta al aumentar la caridad, se perfeccionará
también con la caridad perfecta. Por eso no tendrá en la patria
exactamente el mismo acto que ahora.
Para evidenciar esto es de saber que el objeto del temor es el mal posible, como el de la esperanza lo es el bien posible. Mas siendo el movimiento del temor una como huida, el temor implica la huida de un mal arduo posible, pues los males pequeños no infunden temor. Por otra parte, como el bien de cada cosa radica en permanecer en su orden, así su mal radica en abandonarlo. Pues bien, el orden de la criatura racional consiste en someterse a Dios y dominar sobre las demás criaturas. De ahí que, como el mal de la criatura racional está en someterse a otra inferior por amor, su mal consiste también en no someterse a Dios sublevándose con presunción contra El o despreciándole. Este mal es posible en la criatura racional considerada en su esencia, dada la volubilidad de su libre albedrío; pero en los bienaventurados es imposible por la perfección de la gloria. En consecuencia, la huida del mal, que consiste en no someterse a Dios, existirá en la patria como posible a la naturaleza, pero imposible a la bienaventuranza. En la tierra, en cambio, la huida de este mal es totalmente posible. Por eso, comentando San Gregorio en XVII Moral, las palabras de Job 26,11: Las columnas del cielo se tambalean y se estremecen a una amenaza tuya, escribe: Las virtudes mismas del cielo, que le miran sin cesar, se abaten en esa contemplación. Pero ese temblor, para que no les sea penal, no es de temor, sino de admiración, es decir, admiran a Dios, que existe sobre ellas y les es incomprensible. San Agustín, por su parte, en este mismo sentido, pone en XIV De civ. Dei el temor en la patria, aunque con cierta duda: Ese temor casto, que permanece por los siglos de los siglos, si es que ha de existir en el siglo advenidero, no será el temor que hace temblar ante el mal que puede sobrevenir, sino el que se afirma en el bien que no se puede perder. Pues donde está el amor inmutable del bien conseguido, sin duda, si cabe hablar así, está seguro el temor del mal que se ha de evitar. Pues con el nombre de temor casto se significa la voluntad con la que por necesidad no pecamos, y esto no con la preocupación de la flaquera de si acaso pecaremos, sino con la tranquilidad de la caridad para evitar el pecado. O si allí no puede haber temor de ningún género, tal vez se ha llamado temor que permanece por los siglos de los siglos, porque permanecerá aquello a lo que el mismo temor conduce.
A las objeciones:
1. En la autoridad aducida está
excluido de los bienaventurados el temor que entraña preocupación y
que precave del mal, mas no el temor seguro, como dice San
Agustín.
2. Según Dionisio en De div.
nom.: Las cosas idénticas y semejantes son
desemejantes para Dios, y esto es por la contingente imitación del no
imitable, es decir, en cuanto que en sus posibilidades imitan a
Dios, que no es perfectamente imitable, y las cosas causadas tienen
menos de la causa por ser deficientes para sus medidas infinitas e
incomparables. Por eso, aunque a Dios no le competa el temor por
no tener superior al que se someta, no se sigue que no lo tengan los
bienaventurados, cuya bienaventuranza consiste en la perfecta sumisión
a Dios.
3. La esperanza implica cierto
defecto, es decir, la futurición de la bienaventuranza, que desaparece
con su presencia. Mas el temor implica el defecto natural de la
criatura a causa de su distancia infinita de Dios y que permanecerá
también en la patria. Por eso el temor no se desvanecerá de una manera
total.
Artículo 12:
¿Es la pobreza de espíritu la bienaventuranza que corresponde al don
de temor?
lat
Objeciones por las que parece que la pobreza de espíritu no es la
bienaventuranza que corresponde al don de temor:
1. Como hemos demostrado (a.7), el temor es el principio de la vida
espiritual. Pues bien, la pobreza pertenece a la perfección de la vida
espiritual, a tenor de las palabras si quieres ser perfecto, ve,
vende lo que tienes y dalo a los pobres (Mt 19,21). La pobreza de
espíritu, pues, no corresponde al temor.
2. El salmo pide: traspasa con tu temor mi carne (Sal
118,120), lo cual parece dar a entender que corresponde al temor
refrenar la carne. Ahora bien, el refrenar la carne parece incumbirle
a la bienaventuranza del llanto. En consecuencia, al don de temor
corresponde la bienaventuranza del llanto mejor que la de la
pobreza.
3. Como ya hemos visto (a.9 ad 1), el don de temor
corresponde a la virtud de la esperanza. Sin embargo, a la esperanza
parece corresponder sobre todo la última bienaventuranza: Bienaventurados los pacíficos, porque serán llamados hijos de Dios
(Mt 5,9), ya que, como afirma el Apóstol, nos gloriamos con la
esperanza de los hijos de Dios (Rom 5,2). En consecuencia, al don
de temor corresponde mejor esa bienaventuranza que la pobreza de
espíritu.
4. Finalmente, ya hemos expuesto (1-2 q.70 a.2) que a las
bienaventuranzas corresponden los frutos. Sin embargo, entre los
frutos ninguno corresponde al don de temor. Por lo tanto, entre las
bienaventuranzas tampoco tiene correspondencia ese
don.
Por contra, está el testimonio de las palabras de San Agustín en el libro De serm. Dom.: El temor del Señor conviene a los humildes, de quienes se dice: Bienaventurados los pobres de espíritu.
Respondo: Al temor corresponde con propiedad la
pobreza de espíritu. Pues dado que incumbe al temor
filial reverenciar a Dios y estarle sometido, corresponde al don de
temor lo que es consecuencia de esa sumisión. Mas por el hecho de
someterse a Dios deja el hombre de buscar la grandeza en sí mismo o en
otra cosa que no sea Dios, porque estaría en pugna con la sumisión
perfecta (a Él debida). Por eso se dice en el salmo 19,8: Estos en
carros, aquellos en corceles; mas nosotros en el nombre de nuestro
Dios seremos fuertes. De ahí que, por el hecho de temer
perfectamente a Dios, el hombre deja de engreírse en sí mismo por
soberbia y de engrandecerse con bienes exteriores, es decir, con
honores y riquezas. Lo uno y lo otro atañe a la pobreza de espíritu,
que puede entenderse como el aniquilamiento del espíritu hinchado y
soberbio, en expresión de San Agustín en De serm.
Dom.. Puede entenderse también como el desprecio
de lo temporal, que se hace en espíritu, o sea, por propia voluntad
bajo la moción del Espíritu Santo, como exponen San
Ambrosio y San Jerónimo.
A las objeciones:
1. Siendo la bienaventuranza acto
de la virtud perfecta, todas las bienaventuranzas pertenecen a la
perfección de la vida espiritual. En ella, en realidad, parece que el
principio es el desprecio de los bienes terrenos con vistas a la
participación perfecta de los bienes espirituales, del mismo modo que
el temor ocupa el primer lugar entre los dones. Pero la perfección no
consiste en el abandono mismo de las cosas temporales, sino que ese
abandono es camino hacia la perfección. El temor filial, en cambio, al
que corresponde la bienaventuranza de la pobreza, permanece incluso
con la perfección de la sabiduría, como ya hemos dicho
(a.7).
2. A la sumisión a Dios causada
por el temor filial se opone de forma más directa el indebido
engreimiento del hombre en sí mismo o en otros bienes como el placer
extraño. Este se opone al temor de manera consecuente, ya que quien
reverencia a Dios y se somete a El no encuentra satisfacción en nada
fuera de Dios. Pero el deleite no tiene la calidad de arduo, objeto
del temor, como el engreimiento. En consecuencia, la bienaventuranza
de la pobreza corresponde directamente al temor; la del llanto,
empero, de modo consiguiente.
3. La esperanza implica movimiento
de tendencia al término al que se encamina; el temor, en cambio,
supone movimiento de receso respecto del término. Por eso, la última
bienaventuranza, término de la perfección espiritual, corresponde de
manera adecuada a la esperanza a modo de objeto último. La primera
bienaventuranza, en cambio, efecto del abandono de las cosas
exteriores que obstaculizan la divina sujeción, corresponde de manera
adecuada al temor.
4. De los frutos corresponden al
amor los que se refieren al uso moderado o a la privación de las cosas
temporales; son éstos: la modestia, la continencia y la
castidad.
|